piroklastaĵoj

Ekzistas diversaj specoj de vulkano. Iuj sputas lafon, kiu moviĝas relative malrapide. Aliaj konsistas el kupolo ema parte kolapsi. Tiaj kolapsoj estigas (angle) pyroclastic flows, kvazaŭ lavangojn el varmegaj rokoj k gaso, kiuj moviĝas je pli ol cent km hore kaj detruas ĉion, kion ili renkontas.
Tia estis la vulkano de Pompejo; tia estas la vulkano de la karibia insulo Montserrat, kie mortis 19 homoj en la kupolkolapso de junio 1997.
La francoj uzas la esprimon nuée ardente, ardanta nubo, kiu estas poezia sed ne tute scienca. En la germana oni diras pyroklastischer Strom, en la itala colata piroclastica, en la rusa пирокластический поток, ktp. Supozeble do ni pravus se ni adoptus en Esperanto la radikon piroklast/ kaj dirus piroklasta fluo.
Klast/o^PIV estas “fragmento de rompita … roko”. Piro- estas “fajro”, same kiel en pirotekniko. Teorie, bonlingvisme, ni povus diri fajrorokera aŭ simile. Prefere tamen ne.
Restas demando ĉu la radiko piroklast/ estas substantiva aŭ adjektiva. Verŝajne ĝi devas esti substantiva, same kiel klast/o, kaj nomas la materialon. Tamen multe pli ofta estas adjektiva uzo, piroklasta fluo.
Akompanis la piroklastajn fluojn de Montserrat pyroclastic surges. Ili similas al piroklastaj fluoj, sed enhavas multe pli altan proporcion da gaso. Dum la piroklastaj fluoj pli-malpli sekvas valojn, ĉiam moviĝante malsupren, la surges povas ankaŭ flui supren kaj moviĝi super montetoj.
Mi ne scias, kiel oni diras tiusencan surge en aliaj lingvoj. Eventuale en Esperanto ni povus nomi ĝin piroklasta nubo. (Vidu la bildon, kaj spektu ankaŭ videon, kiu uzas la esprimon pyroclastic cloud.)

runny

Mi serĉis Esperantan tradukon por la vorto runny. I’ve got a runny nose = muko fluetas el la nazo pro malvarmumo aŭ fojnokataro. My eyes are runny = larmoj fluetas el la okuloj. This sauce is too runny = la saŭco ne estas sufiĉe firma/densa. This (boiled) egg is still runny = la ovo estas ankoraŭ likva.
Laŭ miaj grandaj nacilingvaj vortaroj:
France, on a le nez qui coule; les yeux qui pleurent; la sauce est liquide ou baveuse; un œuf à la coque, ou dont le jaune est crémeux.
Germane, (ovo) flüssig; (nazo) laufend, mir läuft die Nase, meine Nase läuft; (okuloj) wässerig, tränend; (saŭco) dünnflüssig.
Certe en Esperanto oni ne povus diri, kiel en la angla kaj germana, ke mia nazo kuras, nek, kiel en la franca, ke ĝi fluas. (Fluas ne la nazo, sed muko.)
La sola citaĵo kiun mi trovas en la TTT tamen venas de germana fonto:

La perturboj (jukado en la kolo kaj cxe la okuloj, fluanta nazo, ternatakoj) aperis je varmaj tagoj inter majo kaj auxgusto kaj dum pasis la jaroj ili ...

Por to run en tiu senco, ŝajnas al mi ke flui estas tro forta: prefere temu do pri flueti.
Eventuale: fluetas el mia nazo, fluetas el miaj okuloj, ankoraŭ fluetas la saŭco, ankoraŭ fluetas la ovo.

runny fluetanta; likva; I’ve got a ~ nose fluetas el mia nazo

refuelling

To refuel estas konciza vorto en la angla. Necesas ĉirkaŭfrazo por esprimi ĝin en Esperanto.
(Survoje al Aŭstralio) Our plane will be refuelled in Dubai = Nia aviadilo prenos pli da brulaĵo/karburaĵo/fuelo/keroseno en Dubajo.
(En aŭto) It’s time we made a refuelling stop = Estas tempo ke ni haltu por preni pli da brulaĵo/karburaĵo/benzino.
Aerial refuelling = la transdono de brulaĵo/keroseno de unu aviadilo al alia dum flugado.
Ankaŭ en la germana tiu nocio estas koncize esprimebla: tanken.
La neologismo fuel/o venas el PIV2. Ŝajnas al mi, ke ĝi estas ne multe uzata. Tamen en kukolo ĝi ricevas 2480 trafojn.
Kiam mi stiras aŭton kaj bezonas pli da benzino (devas replenigi la bezinujon), en la angla mi dirus ordinare “We need some more petrol.” En Usono oni kredeble dirus “We’re out of gas”. La angla verbo to refuel estas pli formala.
Mi ŝatus diri en Esperanto rebenzini (aŭton), rekeroseni (aviadilon). Sed tiuj verboj ricevas en kukolo 0 trafojn.

refuel preni pli da brulaĵo (benzino, petrolo); replenigi per brulaĵo

replication

Unu el la ŝlosilaj elementoj de la “scienca metodo” estas la principo, ke eksperimento devas esti tia, ke iu alia sendependa sciencisto povu ĝin reprodukti, refari, ripeti… should be able to replicate it.

Sekvante la PIVan difinon de replik/o, mi metis

replik/o retort, rejoinder; (theat) cue; replica; ~i retort, rejoin; replicate

Tamen tiu lasta verba traduko replicate rilatas al alia senco de replication, nome la memkopiado de nuklea acido.

Ĉu mi devus tion indiki, ekzemple per

...replicate (DNA)

aŭ ĉu oni povas vastigi la sencon de replik/i por kovri la sencon “reprodukti (eksperimenton)”?

anglismoj, kiujn ni ne bezonas

Je la 9a de januaro mi menciis la PIVan poriĝ/o por la angla porridge, kiun la anglalingvaj esperantistoj tamen nomas avenkaĉo.
Jen du aliaj ekzemploj de la sama tendenco.
PIV havas

reverend/o. Angla titolo pastra.

Tamen anglalingvaj esperantistoj redonas tiun titolon kiel pastro. Mi memoras, ekzemple, P-ron Downes (1892-1987), kiu estis membro de la Akademio de Esperanto. Mi ne dubas, ke li estus forte protestinta kontraŭ tiu PIVaĵo. Li estis ĉiam “Pastro Downes”.
Laŭ kukolo troviĝas por reverendo nur manpleno da uzoj en la TTT, inter kiuj unu-du ĉe Oomotanoj — ĉe kiuj vere ne temas pri “angla” titolo pastra.

PIV havas ankaŭ

konstabl/o^G. Gardisto de publika sekureco en Britio.

Tian homon, angle (police) constable, en Esperanto ni tamen nomas (simpla) policano. Cetere, ne ĉiu policano estas PC: tio estas rango, nome la plej malsupera, komparebla al simpla soldato (private) de la armeo.

Etimologie la vorto estas duoblaĵo de konestabl/o, ĉefkomandanto de reĝa armeo. (Latine temis pri comes stabuli, ‘ĉefoficiro de la ĉevalejo’.)

Iuj neologismoj el la angla estas neeviteblaj, eĉ salutindaj elementoj de Esperanto. Sed ne tiuj.

rimedoj

Pri du subsencoj de “rimedo” mi hezitas.
La unua problemo estas redoni la anglan precaution. Ĝi signifas ion, kion oni faras por malhelpi ke okazu io danĝera aŭ malagrabla: to take precautions (against). Frazaj ekzemploj (el LDOCE): Fire precautions were neglected. | The traffic barriers were put there as a safety precaution. | Save your work often as a precaution against computer failure. | The trails are well marked, but carrying a map is a wise precaution. | I took the precaution of insuring my camera.
Mia iom lama provo estas

precaution singarda rimedo, aranĝo por garantii sekurecon, antaŭzorgo

小心
La dua problemo estas redoni la anglan resource. Bazaj ekzemploj por tiu vorto: natural resources (tero, nafto, karbo) | financial resources (mono) | limited resources (manko de mono) | we must pool our resources | he has inner resources (spiritajn) | classroom resources (aparatoj) | a resource centre (en lernejo) | human resources (personaro).

PIV havas

resurs/o Natura fonto de substanco aŭ vivaĵo necesa al la vvio de homoj kaj al ties agadoj: ~oj renovigeblaj (ekz, akvo, kultivataj plantoj, arbaroj, specioj), nerenovigeblaj (eks karbo k aliaj fosiliaj energifontoj, metaloj).

En la komputada lingvaĵo la vorto havas fakajn signifojn. Antaŭ dek tri jaroj en Komputada Leksikono Pokrovskij metis:

risurc•o, rimedo —
1. Logika aŭ fizika parto de komputila sistemo kiu estas disponigebla al procezo; ekz-e, la tempo de la ĉefprocesoro, peco de la ĉefa aŭ ekstera memoro, fizika aŭ logika disponaĵo. Speciale oni distingas opuzajn risurcojn (risurco estas opuza se ĝi estas disponigebla al pluraj procezoj samtempe, do, se pluraj procezoj povas kolektive, ope ĝin uzi) kaj kritajn, aŭ monopolajn risurcojn (ĉiumomente tian risurcon rajtas uzi ne pli ol unu procezo).
2. Speciale, operaciuma rimedo kiun oni povas uzi kiel parametron de procezo sen retraduki aŭ rebindi ties programajn komponantojn; ekz-e dialogujoj, rastrumaj grafikaĵoj aŭ tiparoj.
Noto. Oni proponis ankaŭ resurco, risurso [Pekoteko]. La formo risurco troveblas jam en la verkaro de INTERKOMPUTO («Teoriaj kaj praktikaj problemoj de la programado», Budapeŝto 1982, pĝ 9).
Angle: resource
Germane: Betriebsmittel
Itale: risorsa
Ruse: ресурс; средство

Nun ankaŭ Komputeko havas

resource (s) = risurco (KompLeks)

Se entute ni bezonas tiun neologismon, kiun formon ni preferu? (Ne estus pravigeble havi unu formon por la ĝenerala senco, alian por la komputa.) De kukolo mi ricevis jenajn trafnombrojn:
resurs/o 3300
risurc/o 779
resurc/o 275
risurs/o 36

Provizora teksto, ignorante neologismon:

resource rimedo; utilaĵo, ekspluateblaĵo, riĉaĵo; elturniĝemo

fundamentaj kaj oficialaj evitindaĵoj

Ĉu eblas anatemi Fundamentan vorton?
La kvara punkto de la Deklaracio de Bulonjo tekstas

La sola bazo, deviga por ĉiam kaj por ĉiuj esperantistoj estas la Fundamento de Esperanto.

Dependas, do, kiel ni komprenas la vorton “deviga”.

Kiu scias la signifon de la vorto stofo? Supozeble preskaŭ nur homoj, kiuj verkis vortaron, kaj eventuale unu-du tre maljunaj svedoj aŭ rusoj. Sed ĝi estas Fundamenta vorto, do formalsence “deviga”. Jen la difino laŭ PIV:

malnova mezurunuo (en Rusio k Svedio) por likvoj (1,3 l)

Evidente, “deviga” ne signifas, ke ni estas devigitaj uzi la vorton.

PIV etikedas “evitinda” la Fundamentan vorton tetra/o. Estas malfacile kompreni la siatempan decidon de Zamenhof, alpreni la konfuzan paron tetr/o, tetra/o por du similaj birdoj, kaj doni la nomon tetro ĝuste al tiu, kiu havas la sciencan nomon Tetrao kaj la nomon tetrao al alia, kiu eĉ ne apartenas al la genro Tetrao.

La Akademio kelkfoje forigis radikojn el la UV — sed nur neFundamentajn (analogi/, koncentr/), aldonitajn en unu el la Oficialaj Aldonoj.

Estus bone, se la Akademio povus trovi manieron montri simile, ke iu Fundamenta radiko ne estas konsilinda. Ne sufiĉus ia atribu(t)o (?) “arkaika”: stof/o estas arkaika, sed tetra/o estas pli ĝuste eraro.

Simile, estus bone se la Akademio trovus manieron malrekomendi la Fundamentan radikon rezultat/. Jam de jarcento ni prefere uzas la formon rezult/, oficialigitan en la dua OA antaŭ naŭdek jaroj.

Inter la oficialigitaj radikoj, kiuj montriĝis eraraj kaj malrekomendindaj, mi metus estrad/o kaj miriametr/o. Se vi ne konas tiujn vortojn, jen tio pruvas mian aserton.