Tuesday, 16 February 2010

kovrilo

Jen la fronta kovrilo de la nova vortaro...

kaj la malfronta.

Sunday, 20 December 2009

aperdato kaj prezo

La vortaro aperos en la komenco de marto 2010.
Prezo: en Usono $36.95 (aŭ antaŭmende $22.95), en Britujo £29.95 (£17.95), en aliaj landoj €33.95 (€19.95), plus sendkostoj.
Vidu detalojn.
Do antaŭmendu!

Monday, 2 November 2009

vigil


Antaŭ du semajnoj 62-jara viro estis murdita en la londona placego Trafalgar Square nur pro tio, ke li estis gejo. Pasintan vendredon vespere okazis tie vigil por protesti kontraŭ tiaj atakoj kaj kontraŭ homofobio: “Vigil for victims of hate crime”.
Antaŭ unu semajno okazis alia simila atako en Liverpolo. La atakita junulo, grave vundita, tamen vivas. Oni anoncis, ke ankaŭ en tiu urbo okazos vigil: “Vigil at scene of anti-gay attack”.
Kiel traduki tiusencan vigil?
Etimologie la vorto estas latina adjektivo kun la signifo “maldorma”. En la angla ĝi estas substantivo, prae “maldormo”.
Ofte ĝi havas religian nuancon: to keep (a) vigil estas resti maldorma dum la nokto, por preĝi aŭ por gardi malsanulon. En tiu senco oni povus traduki ĝin “vaĉo” (kvankam PIV rekonas vaĉon nur surŝipan). En la hodiaŭa ĵurnalo mi legas pri gepatroj, kiuj keep a day and night vigil ĉe sia malsana infano: do gardostari (aŭ pli verŝajne gardosidi), ne nur nokte.
La alia, nova senco, kiun ni trovas en la menciitaj raportoj, estas speco de manifestacio. Ĝia specialaj kvalitoj estas (i) ke ĝi havas solenan karakteron, kaj (ii) ke ĝi okazas en la vespero aŭ en la nokto.
Mi metis
vigil maldormo (por preĝi); vaĉo; nokta manifestacio

_ _ _

Tamen… se vi havas alian opinion, estas nun tro malfrue. Mi finredaktis la manuskripton de la vortaro kaj liveris ĝin al la eldonisto.
Tiel finiĝas ĉi tiu blogo. Tre koran dankon al ĉiuj, kiuj kontribuis per konsiloj kaj komentoj.
Kiam la eldonisto anoncos aperdaton, prezon, antaŭmend-kondiĉojn ktp, mi metos sciigon ĉi tie.

Friday, 30 October 2009

From the foreword / El la antaŭparolo (ii)

An important sentiment among Esperanto speakers in recent years is that sparked by Claude Piron’s booklet La Bona Lingvo: the desirability of thoroughly exploiting the latent capacities of existent lexical material of the language rather than creating new lexical material, particularly from French or other European languages. This dilemma has faced Esperanto since the earliest days. Was ‘hospital’ adequately expressed as the multi-affixed malsanulejo, or should we add (as we did) a new single-root word hospitalo? For ‘duodenum’ should we say dekdufingra intesto (as is done in many languages, though not in English), or do we need duodeno? Is a ‘constellation’ stelfiguro or konstelacio? (Neither duoden/ nor konstelaci/ belongs to the “official” rootstock as determined by the Akademio de Esperanto.) In the English-Esperanto part, for various cases of this type in which usage has not settled down, I have decided to give both possibilities, so that the user can choose between them. For others I have given just my own recommendation. In the Esperanto-English part I have been more ready to include roots which many speakers, myself included, would disapprove of. I have marked some of them with the sign for ‘deprecated’; for others I have merely supplied alternative forms in square brackets.

In the form and meaning of Esperanto roots I have generally followed the standard dictionary Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2005 (Paris: SAT). However, I remain unconvinced by PIV’s decision to alter various established biological terms to make them agree with Latin scientific nomenclature. For example, I have retained the forms alcion/o ‘kingfisher’ and cipres/o ‘cypress’ as laid down in the Fundamento de Esperanto, rather than replace them with alced/o and kupres/o as in PIV. For ‘brain’ I retain cerb/o, rejecting PIV’s cerebr/o.

There are some 10,150 Esperanto roots (headwords) in this dictionary, as against the inflated 16,780 (many of them virtually never used in practice) to be found in PIV. Many are specialist terms of various kinds; for everyday purposes the user of Esperanto needs no more than three or four thousand roots. The dictionary does however include some 140 roots not included in PIV: virtually all of these can be found in use in Vikipedio or other documents on the Web.

For the names of British birds I have followed Pilger’s Komunlingvaj nomoj de Eŭropaj birdoj.

Coverage of geographical names includes all independent states, with a selection of other names. The former conform to the Listo de Rekomendataj Landnomoj approved by the Esperanto Academy in 2009. Names of countries in Esperanto fall into two groups: those which are basic roots, such as Aŭstralio and Usono, and those which are formed by adding a suffix to an ethnonym, such as Anglujo, Hispanujo, Italujo. For the latter group I have retained the classical ujo suffix; those who prefer io (e.g. Anglio) should substitute it.
_ _ _

Gravan sentoŝanĝon inter Esperanto-parolantoj en la lastaj jaroj inspiris la verko de Claude Piron, La Bona Lingvo. Oni pli forte sentas la dezirindecon ekspluati la latentajn kapablojn de la ekzistanta radikprovizo de la lingvo, prefere ol krei novan vortmaterialon el la franca aŭ aliaj eŭropaj lingvoj. Tiu dilemo ekzistas en Esperanto jam de la plej fruaj tagoj. Ĉu sufiĉis diri malsanulejo, aŭ oni bezonis unuradikan neologismon hospitalo? Ĉu ni parolu pri la dekdufingra intesto (kiel oni nomas ĝin en multaj lingvoj, sed ne en la angla), aŭ ĉu ni bezonas duodeno? Ĉu diri stelfigurokonstelacio? (Nek duoden/ nek konstelaci/ apartenas al la oficiala radikaro aprobita de la Akademio de Esperanto.) En la angla-Esperanta parto mi decidis ĉe diversaj tiaj punktoj nestabiliĝintaj doni ambaŭ eblecojn, por ke la uzanto elektu mem inter ili. Ĉe aliaj, mi donis nur mian propran rekomendon. En la Esperanta-angla parto mi pli libere allasis radikojn kiujn Piron (kaj eble ankaŭ mi) opinius evitindaj. Kelkajn mi markis per la signo ‘evitinda’, al aliaj mi aldonis alternativajn formojn en rektaj krampoj.

Por la formo kaj signifo de Esperantaj radikoj mi ordinare sekvas la normdonan verkon Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2005 (Parizo: SAT). Tamen ne konvinkis min la decido de PIV ŝanĝi diversajn establitajn biologiajn terminojn por akordiĝi kun la scienclatina nomaro. Ekzemple, mi konservas la Fundamentajn alcion/o kaj cipres/o, rezistante la novajn alced/o kaj kupres/o. Cerb/o restu cerb/o, ne cerebr/o.

Troviĝas ĉ. 10 150 Esperantaj radikoj en ĉi tiu vortaro, kompare kun la tro pufaj 16 780 (inter kiuj multaj ne uzataj en la praktiko) kiuj troviĝas en PIV. Multaj estas terminoj el diversaj apartaj fakoj; por ĉiutagaj bezonoj sufiĉas tri-kvar mil radikoj. Mi tamen enprenis ĉ. 140 radikojn ne listigitajn en PIV: preskaŭ ĉiuj el ili estas uzataj en Vikipedio aŭ en aliaj dokumentoj de la Interreto.

Por la nomoj de britaj birdoj mi akceptis la rekomendojn de Pilger en Komunlingvaj nomoj de Eŭropaj birdoj.

Inter la geografiaj nomoj en la vortaro troviĝas ĉiuj nomoj de sendependaj ŝtatoj kaj modesta listo da aliaj nomoj. Ili konformas al la Listo de Rekomendataj Landnomoj aprobita de la Akademio de Esperanto en la jaro 2009. La landnomoj de Esperanto dividiĝas en du grupojn: iuj estas simplaj radikoj, ekz-e Aŭstralio kaj Usono, dum aliaj konsistas el nomo de gento aŭ popolo plus sufikso, ekz-e Anglujo, Hispanujo, Italujo. Por tiu sufikso mi retenas la klasikan ujo; tiuj, kiuj preferas io (do ekz-e Anglio) anstataŭe uzu ĝin.

Thursday, 29 October 2009

From the foreword / El la antaŭparolo (i)

More than forty years have passed since [the dictionary's] first publication under the Teach Yourself imprint. During that time both English and Esperanto have grown and changed considerably. This new edition, published by Mondial, attempts as far as possible to reflect these developments, both by the addition of new headwords and by many other changes and improvements.
Forty years ago computers were in their infancy. There was no internet. Plena Ilustrita Vortaro (PIV) had not yet been published, nor had the Longman Dictionary of Contemporary English and other modern corpus-based dictionaries of English. Esperanto is a functioning language, not a theoretical project: so it is right to pay considerable attention to usage, both spoken and written. As well as informal observation of the language in use around the world, I have been able to draw on the five-million-word corpus of written Esperanto available at tekstaro.com, while Google and Wikipedia/Vikipedio offer an even vaster range of practical usage (though they must be consulted with care).
I have taken the opportunity to make better provision for American and international English. Accordingly I have added new headwords such as cilantro, maven, mononucleosis, and zucchini. I have also supplied American meanings to words already included, such as muffler as the equivalent of British silencer.
Under the letter S alone, over a hundred new Esperanto root words have been added, ranging from skan/i, skip/o and spam/o to same/o, Samo/o, saud/a, Sejŝel/oj, Siĉuan/o, sik/o and svazi/o. The three hundred or so new English entries under S include scallion, scam, schlep, scrapheap, scrawny and spreadsheet.
In English we now use far fewer hyphens than we did forty years ago. We now write most compound nouns either solid or as two words. Instead of the air-lock and air-mail of the first edition we now write airlock and airmail; in place of air-raid we now write air raid. We are also now willing to print the formerly unprintable: I have therefore been able to retire such Latin expressions as membrum virile and use instead ordinary English words, including four-letter ones.
_ _ _
Pasis jam pli ol kvardek jaroj post la unua eldono en la serio Teach Yourself. Dum tiu tempo diversmaniere ŝanĝiĝis kaj la angla lingvo kaj Esperanto. La nuna nova eldono laŭeble spegulas tiun duflankan evoluon same per la aldono de novaj kapvortoj kiel ankaŭ per multaj aliaj ŝanĝoj kaj plibonigoj.
Antaŭ kvardek jaroj la komputiloj estis ankoraŭ en sia infanaĝo. Ne ekzistis la Interreto. Ankoraŭ ne aperis Plena Ilustrita Vortaro, ankoraŭ ne aperis Longman Dictionary of Contemporary English kaj aliaj modernaj tekstar-bazitaj vortaroj de la angla. Esperanto estas funkcianta lingvo, ne teoria projekto: do prave oni atentas al la uzado, same skribita kiel parolata. Krom neformale observi la uzatan lingvon tra la mondo, mi povis ĉerpi el la kvinmilionvorta tekstaro de skribita Esperanto registrita ĉe tekstaro.com, dum Guglo kaj Vikipedio liveras eĉ pli vastan gamon da praktika uzado (kvankam oni devas konsulti ilin kun kritika atentemo).
Mi kaptis la okazon por pli bone provizi por la usona kaj internacia angla lingvo. Tiucele mi aldonis tiajn novajn kapvortojn kiel cilantro, maven, mononucleosis kaj zucchini. Krome mi almetis usonajn signifojn de vortoj jam troviĝantaj en la vortaro, ekzemple muffler paralele kun la brita silencer (dampilo de aŭtoellaso).
Sole sub la litero S estas aldonitaj pli ol cent novaj Esperantaj radikoj, ampleksantaj de skan/i, skip/o kaj spam/o ĝis same/o, Samo/o, saud/a, Sejŝel/oj, Siĉuan/o, sik/o kaj svazi/o. En la ĉ. tricent novaj anglaj vortoj sub S troviĝas interalie scallion, scam, schlep, scrapheap, scrawny kaj spreadsheet.
En la angla oni uzas nun multe malpli da ligstreketoj ol antaŭ kvardek jaroj. Hodiaŭ ordinare ni skribas kunmetaĵojn aŭ seninterrompe aŭ kiel du vortojn. Anstataŭ la air-lock kaj air-mail de la unua eldono oni skribas nun airlock kaj airmail; anstataŭ air-raid ni skribas nun air raid. Oni povas nun presi vortojn antaŭe nepreseblajn: mi povis do retiri tiajn latinajn esprimojn kiel membrum virile kaj uzi anstataŭe ordinarajn anglajn vortojn, interalie senpudorajn.

Wednesday, 28 October 2009

ik

Ĉu vi aprobus la vorton tajloriko (la fako aŭ scienco de tajloroj)? Ankaŭ mi ne. Nek profesoriko. Nek ĝardeniko.
Konvinkis min la trafaj argumentoj de Bertilo Wennergren kontraŭ la rekono de la neoficiala sufikso -ik en la senco ‘fako, scienco, okupo’. Li skribas,
Laŭ multaj IK ĉiam aperu post la temo de la koncerna fako, ne post la koncerna isto. Ili kreas vortojn kiel: ĝardeno → ĝardeniko = “ĝardenistiko”, ĵurnalo → ĵurnaliko = “ĵurnalistiko”, lingvo → lingviko = “lingvistiko”…
…sistema uzo de IK en ĉi tia maniero kondukus al grandega konfuzo, ĉar amasoj da jam ekzistantaj vortoj subite ŝajnus havi tute alian signifon ol ili vere havas, ekz.: formiko, heliko, kleriko, kliniko, koliko, komiko, komuniko, maniko, miristiko, paniko, persiko, rustiko, saliko, trafiko, dialektiko, grafiko, liriko, logiko, muziko, plastiko kaj multaj aliaj.

Pli bone, konsideri formojn poetiko, lingvistiko kiel nesufiksitajn.
Se oni insistas, ke IK nur aperu post temo, tiam la kaoso ankoraŭ pligrandiĝas, ĉar tiam vortoj kiel lingvistiko, ĵurnalistiko kaj ĝardenistiko ŝajnas esti la sciencoj pri lingvistoj, ĵurnalistoj kaj ĝardenistoj.

Pli bone estas resti ĉe lingvoscienco, ĝardentekniko, ĵurnalismo ks. Eĉ la tajlora fako. Anstataŭ la sufiksita klad/iko de PIV ni havu la internacian kladistik/o.
Tamen por ĥemio ni ja bezonas la elementon ik en nomoj de kombinaĵoj.
Mi metis
ik/ 1 (chem) salt, -ic: fer~a klorido ferric chloride; 2 DEPRECATED (tech) science, -ics: komput~o computer science [= komputado, komputoscienco]

Tuesday, 27 October 2009

keep taking the tablets

Kiel nomiĝas la objekto, kovrita per vakso, sur kiu oni skribis antaŭ ol papero fariĝis malmultekosta? Mi ĉiam supozis, ke en Esperanto tio estas tabuleto. Subtenas tion citaĵoj ekzemple el La Faraono
malgrandan stilon kaj malgrandan tabuleton, kovritan per vakso
nudaj lernantoj kun vaksitaj tabuletoj en la manoj.
kaj el Quo Vadis:
skribinte kelkajn vortojn sur vaksokovrita tabuleto
donu al mi tabuletojn kaj skribilon, por ke mi notu
tabuletoj, sur kiuj oni enskribis la nomojn
En Fabeloj de Andersen aperas ardeza tabuleto.
En La Ŝtona Urbo (el la jaro 2000) la heroino, en antikva Romo, povas
miksi la inkon kaj prepari la vakson por la tabuletoj
kaj ŝia infano, ve,
skribaĉis sur nova tabuleto

En PV (1953) staras
*Tabulo. … ~eto 2 Maldika malgranda ~o kovrita per vakso, sur kiu la antikvuloj skribis…
Sed en PIV (1970 kaj poste) tio ŝanĝiĝis.
En la Malnova Testamento Moseo ricevis de la Eternulo tabelojn en ŝtono:
Mi donos al vi ŝtonajn tabelojn, kaj la instruon kaj ordonojn

PIV vastigas la sencon de tabel/o por kovri la ĝistiamajn tabuletojn. La koncerna difino malaperis sub tabul/ kaj ekaperas sub tabel/o, kiel la dua difino. Kial?
Mi decidis resti konservativa.
tablet tabuleto; ŝildo; (medication) tablojdo