afiksoj kaj simile

En la unua eldono mi principe ne listigis afiksojn en la ĉefa parto esperanto-angla A-Z. Nur se ili estas uzataj kiel memstaraj radikaloj ili troviĝis tie (ekz-e an/o, ul/o). Anstataŭe, ili estis listigitaj en tabeloj en la antaŭmaterialo.
Nun mi decidis, ke estus pli bone enpreni ilin en la ĉefan liston A-Z. Mi eksperimentis, kiel plej bone fari tion.
Rilataj problemoj estas la plursignifeco de kelkaj afiksoj (ekz-e uj/) kaj la ekzisto de neoficialaj afiksoj (ekz-e -ac/) kaj faklingvaj vortkonstruaj elementoj (ekz-e hiper/, para/, -algi/).
Konsideru la radikon al. Unuavice ĝi estas prepozicio. Tamen oni povas uzi ĝin prefikse (aldoni, aliro) kaj eĉ kvazaŭ memstare kun sufiksoj (aliĝi, aliĝilo).
Due, ekzistas homonima radiko al/o (flugilforma aĵo).
Trie, ekzistas botanika sufikso -al/, per kiu oni formas nomojn de plantordoj.
Kvare, ekzistas ĥemia sufikso -al/, per kiu oni formas nomojn de aldehidoj.

Provizore, mi prezentas tion jene:

al 1 (prepn) to; towards; ~iĝi (al) join (society etc); ~iĝilo application form, registration form; (prefix) ~paroli address
al/o 2 wing (of car, building, screw etc)
-al/ 3 (bot) name of order: likopodi~oj Lycopodiales; 4 (chem) -al, aldehyde: etan~o acetaldehyde

Ĉe sufiksoj uzataj ankaŭ memstare mi decidis listigi unue tiun memstaran uzon, poste la sufiksan uzon, do jene:

aĉ/a wretched, no good; (suffix) pejorative: dom~o hovel; skrib~i scrawl

ad/e continuously, repeatedly; (suffix) durative: action, particularly prolonged, repeated or habitual action: naĝ~o swimming; paf~o shooting; kur~i keep on running; ~asismo suffix rhyme (of the type iradas – venadas)

aĵ/o thing; (suffix) thing: 1 concrete manifestation of an abstraction: nov~o novelty;2 external manifestation of an activity: seg~o sawdust; 3 characteristic piece of behavior: infan~o piece of childishness; 4 flesh of an animal: bov~o beef

Pri “behavior”: ĉar la eldonejo estas usona, mi uzas usonan ortografion en tiaj lokoj. Por kapvortoj mi donas ambaŭ formojn, britan kaj usonan, alfabete ordigitajn.

komencliteraĵoj

Oftiĝis en la angla lingvo akronimoj. En Esperanto ili estas ne tiel ŝatataj.

NATO (North Atlantic Treaty Organization, france OTAN) povis resti sama (nordatlantika traktat-organizo). Por AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome, france SIDA) ni trovis la solvon Aidoso, kreita surbaze de la angla mallongigo.

Por la eksmodiĝantaj BC (Before Christ) kaj AD (Anno Domini) oni diras a.K. (antaŭ Kristo) kaj p.K. (post Kristo).

TNT (trinitrotolueno) estas sama en la du lingvoj; same samas LCD (liquid crystal display, likvakristala ekrano) kaj LED (light-emitting diode, lumeliganta diodo). Por CD (compact disc) ni diras KD aŭ K-disko (aŭ lumdisko); sed DVD, markonomo, estas sama en ambaŭ lingvoj. (Ne estas klare, ĉu ĝi estas akronimo por digital versatile disc aŭ por digital video disc.)

Por UFO (unidentified flying object) PIV2 rekonas nif/o (neidentigita fluganta objekto).

Unu angla mallongigo malmulte uzata en la angla sed pli ofta en Esperanto estas SMS (short message service). Por SMS-mesaĝo, sendata per poŝtelefono, en la angla oni ordinare diras text, text message.

La angla metafora uzo de AC-DC (alternating current / direct current, = alterna/rekta kurento) en la senco ‘ambaŭseksema’ ne trovas eĥon en Esperanto. Tiuteme, por LGBT (lesbian, gay, bisexual, transgendered/transsexual) Sonja proponas la koncizan ĉielarka; sed eble oni devas ĝin ankaŭ precizigi kiel ‘geja, lesba, ambaŭseksema aŭ transseksa’.

addiction

Ŝajnas, ke mankas internacia ekvivalento de la anglalingva serio addict, addicted, addiction, addictive.
Jen la difinoj el LDOCE:

addict 1 someone who is unable to stop taking drugs: drug/heroin/morphine etc addict a recovering heroin addict 2 someone who is very interested in something and spends a lot of time doing it: TV/sports etc addict My nephew is a complete video game addict.
addicted 1 unable to stop taking a harmful substance, especially a drug: 50 million Americans are addicted to nicotine. 2 liking something so much that you do not want to stop doing it or having it: kids addicted to surfing the Net
addiction 1 the need to take a harmful drug…
addictive 1 … tobacco is highly addictive. 2 …addictive arcade games

PIV2 proponas al ni nur mani¹o (‘fortega nenormala konstanta inklino al io’) kaj toksomanio (‘…alkoholo, kokaino, morfino, nikotino…’).

Germane oni diras Sucht, kiun Krause redonas kiel avido, manio, toksomanio. France oni helpas sin per adonné, dépendance, accoutumance, toxicomane, do ‘fordoni, allasi sin (al drinkado ktp), dependeco, alkutimiĝo, toksomanio’.

Mi konsideris la eblecon de neologismo adikci/ito, -ita, -o, -a, sed fine decidis meti simple:

addict (tokso)maniulo
addicted (to) mania (pri)
addiction (tokso)manio; dependeco

parkadi, parkumi... parki!

Ĝis kiu grado ni volas toleri la dusencecon de park/?

La Fundamenta senco de park/o estas supozeble nur la granda terpeco ligita al kampara domego aŭ, en urbo, aranĝita por la distro de la publiko (PIV2, unua kaj dua sencoj).

park' parc | park | Park | паркъ | park.

PIV2 aldonas trian sencon, ‘armea deponejo’ kaj kvaran (por mi novan), ‘ostrejo’; kaj kvinan “= ~umejo”.

Mi kredas, ke la plimulto de la homoj posedantaj aŭton ĝin parkas [tiel!] de tempo al tempo. PIV2 preferus, ke ili ĝin parkadu aŭ parkumu.
Tamen ŝajnas al mi, ke la formo parkadi estas malbone elektita por esprimi provizoran restigon de la veturilo. Kaj ofte estas preferinde rekte verbigi substantivon ol enŝovi -um- (do violoni, ne *violonumi, tajlori, ne *tajlorumi; mi estus kontenta bieri en trinkejo, kvankam oni aŭdas ankaŭ bierumi).
Ĉu, do, ni estas kontentaj parki aŭton en tiucela parkejo? Mi opinias, ke jes. En tiu (neFundamenta) senco park/ estas verba radiko.
Cetere, kiel ni povas distingi inter la multaŭta parking lot (usonismo, = brita car park) kaj la vojflanka unuaŭta parking space? Ambaŭ estas speco de parkejo. Mi ne estas tute certa pri mia provizora solvo.

park park-o, -i
parking parkado; ~ing lot parkejo; ~ing meter parkometro; ~ing space loko por parki

data

Kiel traduki la anglan data (se taŭgas nek inform-oj, -eroj nek donitaĵoj)?
Ekzistas du eblecoj: daten/oj aŭ datum/oj; PIV2 preferas la unuan. (Komparu la blogon de 14 februaro.)
Uzetiĝas la afiksita vorto datumi en la senco ‘datiĝi (de)’ , ekzemple tiu preĝejo datumas/datiĝas de la 13-a jarcento — pro kio mi komence inkliniĝis al daten/. Post repenso, tamen, por data mi decidis rekomendi datum/.
Kiel skribas anonima aŭtoro en ReVo:

Konsiderinda parto de la okcidentaj komputikistoj preferas la formon “dateno(j)”, supozeble por eviti konfuzon kun iom nebulsenca verbo “datumi” (proksimume “datiĝi, deveni de koncerna tempo, komenciĝi iam”). La formo “dateno” restas malpli vaste uzata (kaj geografie kaj sence) kaj malpli tradicia (je la momento kiam estis tajpataj ĉi tiuj linioj, serĉo en TTT donis 26% por “dateno” kaj 74% por “datumo”).

La statistikoj troveblaj per kukolo iom mistere fluktuas. Mi esploris tri fojojn, je tri malsamaj datoj:
2009 05 21: dateno 359 mil, datumo 374 mil
2009 09 17: dateno 20 mil; datumo 332 mil
2009 10 16: dateno 13 500; datumo 369 mil
Mi ne scias kial la ciferoj por daten/ tiel abrupte malkreskis. Sed ŝajnas klare, ke la TTT-uzantaro preferas datum/ per granda pliproporcio.
Kompreneble tiu radikalo estas unu radiko, ne kunmetaĵo el dat/ kaj um/.
Por database PIV proponas datenbanko, kaj etikedas evitinda datenbazo. Tamen hodiaŭa esploro per kukolo liveris jenajn ciferojn:
datumbazo 45 400, datenbazo 32 100, datenbanko 1410, datumbanko 1070.
Renato Corsetti volas diri informbazo, sed ĉe kukolo tiu kunmetaĵo ricevas nur tri trafojn.
Do:

data informoj, datumoj; ~ processing datumtraktado;
~ protection datumprotekto; ~ set datumaro
database datumbazo

statistikoj

En la unua eldono de la vortaro la Esperanta enestis ĉ. 9600 E-radikoj; la anglaj kapvortoj sumis ĉ. 20 250.
Antaŭ unu jaro, kiam mi prezentis eldonproponon al la eldonisto, mi skribis, ke mi volas pligrandigi tion per 6 ĝis 7 procentoj: do ke estu ĉ. 10 250 E-radikoj kaj ĉ 21 550 anglaj kapvortoj.
Okazis tamen iomete da inflacio. En la finita reviziita teksto nun troviĝas ĉ. 10 315 E-radikoj kaj ĉ. 22 300 anglaj kapvortoj. Do la Esperanta listo kreskis per 7,4%, la angla per 10,1%.

Kompare, en PIV2 (2005) troviĝas ĉ. 16 780 radikoj. Mi rezistas la tenton imiti tian troŝvelon, allasante nur 61,5% el la PIV-radikoj, kio pli ol sufiĉas. Aliflanke mi rekonas 141 nePIVajn radikojn.

Mi decidis, ne plu uzi steleton ĉe E-vortoj en la angla-esperanta parto por signi “relativan neologismon, ankoraŭ ne tre ĝenerale uzata”. Tamen mi sufiĉe ofte donas du tradukojn, el kiuj la unua uzas pli simplajn radikojn, la dua estas pli faka/neologisma.

angioplasty sangotubriparo, angioplastio

duodenum dekdufingra intesto, duodeno

boparencoj, vicparencoj

Mi konfuziĝas pri duonparencoj kaj vicparencoj.

En la angla, se mia patro reedziĝas, la nova edzino nomiĝas mia stepmother. Mi havas kun ŝi nenian samsangecon, kaj en Esperanto ŝi estas mia duonpatrino. (La bildo montras la malbonan duonpatrinon de Neĝulino kun sia duonfilino.)
Se mi mem edzinigas iun, kiu jam havas filon, tiu infano nomiĝas mia stepson. En Esperanto li estas mia duonfilo^Z.

Tamen se mia patro reedziĝas kaj patras filon kun la nova edzino, tiu filo estas angle mia half-brother, esperante mia duonfrato. Ni du havas duonan samsangecon.
Do al la Esperanta duon- respondas jen step-, jen half-.

Se mia patro reedziĝas kaj lia nova edzino jam havas filon (per alia patro), tiu filo estas angle mia stepbrother, esperante mia vicfrato.
Do al la angla step- respondas jen duon-, jen vic-.
Ĉu mi bone tion komprenis?
(En la moderna mondo temas ofte ne pri novnupto sed pri eksternuptaj rilatoj.)
Mi metis:

step- (parents and children) duon-: ~daughter duonfilino, ~father duonpatro, ~mother duonpatrino, ~son duonfilo; (siblings) vic-: ~brother vicfrato, ~sister vicfratino

Parencvortoj (kinship terms) multe varias de unu lingvo al alia: ekzemple en multaj lingvoj oni uzas malsamajn vortojn por pli aĝa kaj malpli aĝa gefratoj. Sed vidu, eĉ inter la angla kaj Esperanto ekzistas iom tikla diferenco.
Butler volis enkonduki novan prefikson, stif-, por respondi al la angla step. Li ne sukcesis.